. Gabaasni nageenyaa teeknikaan sirrii ta’uu danda’a, ammas gareen hoggansa maal akka godhu akka hin beekne gochuu danda’a. Yeroo baayyee qaawwi ragaa fi murtii gidduutti mul’ata: argannoon kun daldalaaf hiika maalii qaba, sababa isaatiinis maaltu jijjiiramuu qaba?

. Gocha barbaachisaa taʼe irraa jalqabi

. Mee application ajaja maamiltootaa deeggaru ilaali. Dadhabinni application sana keessatti mul’atu amala teeknikaa qaba, garuu barbaachisummaan isaas daldalli sun maaliif akka itti fayyadamu, odeeffannoo inni qabatuu fi filannoowwan yeroo addaan cituu jiran irratti hundaa’a.

. Kanaaf mariin faayidaa qabu gochaan jalqaba. Kutannoo maamilaa, adeemsi hojii ykn hariiroo amanamaa sirna kana irratti hundaa’a? Kunis haala sadarkaan cimina teeknikaa itti hiikamuu qabu hundeessa.

. Argannoo tokko bu’aa isaa irraa adda baasi

Argannoon tokko haala ilaalame ibsa. Bu’aan tokko haalli sun haala addaa keessatti maal hayyamuu akka danda’u ibsa. Lamaan kana burjaajessuun gabaasa tokko mormuun rakkisaa fi murtoo tokko abbummaan akka rakkisu taasisa.

. Sansalata sababeeffannaa gaafadhu. Mormituu tokko qaqqabummaa akkamii barbaachisa? Tilmaamni dabalataa kamtu barbaachisa? Ragaan akkamii walitti qabame, kutaan haala kanaa kamtu osoo hin qoratamiin hafe? Madaalliin cimaan daangaa sana akka mul’atu taasisa.

. Murtoo itti aanu ifatti godhi

. Mariin hoggansa caalaatti bu’a qabeessa kan ta’u yeroo dhimmi meeshaa tokkoon tokkoon murtii tokkotti maxxanedha. Murtoon sun sirreeffama tokkoof maallaqa kennuu, adeemsa jijjiiruu, saaxilamummaa daangeffame fudhachuu ykn mirkanaa’uu dhabuu barbaachisaa ta’e qorachuu ta’uu danda’a.

. Yaadni kennamu hirkattummaa fi abbaa qabeenyaa of keessatti qabachuu qaba. Gareen teeknikaa tokko sirreeffama kana hojiirra oolchuu kan danda’u abbaan daldalaa tokko addaan citiinsi fudhatama qabaachuu fi dhiisuu isaa yeroo murteessu. Itti gaafatamummaa lamaan mul’achuu qaba.

. Fooyya’iinsi maal akka fakkaatu ibsi

. Gocha hordoffii keessatti cufuun taatee bulchiinsaati. Mirkaneessi saaxilamummaan dhimmi ilaallatu jijjiiramuu isaa ragaa barbaada. Dhimmicha irratti hundaa’uun, sun irra deebiin qorachuu, tuuta hayyamaa ilaalame, tarkaanfii fayyinaa shaakalame ykn jijjiirama akkaataa akeekkachiisni itti qabamu irratti mul’ate jechuu ta’uu danda’a.

. Hojiin osoo hin jalqabin maaltu akka sakatta’amu murteessii. Yoo kana hin taane dhaabbati tokko carraaqqii guddaa invast gochuu danda’a ammas ejjennoo isaa akkamitti akka fooyya’e ibsuu hin danda’u.

. Gamaaggama itti aanuuf ajandaa qabatamaa

. Tokkoon tokkoon dhimma dursa kennuudhaaf, gaaffilee shan minjaala irratti kaa’i: sochiin maaltu balaadhaaf saaxilama; ragaan yaaddoo kana deeggaru maali; murtoon maaltu barbaachisa; gocha sana kan abbaa qabeenyaa ta’e; fi maaltu fooyya’iinsa agarsiisa.

. Kunis walitti dhufeenya Caffeen madaallii weeraraa fi gorsa tarsiimoo gidduutti uumuuf kaayyeffatedha. Gad fageenyi teeknikaa ammallee barbaachisaa ta’ee jira. Gatiin isaa kan dabalu yeroo namoonni daldala sanaaf itti gaafatamummaa qaban itti fayyadamuu danda’anidha.

. Gabaasni faayidaa qabu boordii murtee abbummaa fi gareen teeknikaa tarkaanfii mirkaneessuuf kenna.

Dubbisa dabalataa

NIST Cybersecurity Framework

. Ilaalcha Caffee Oromiyaa irraa
The Cybersecurity Cabinet