Luapolo lua bukubi ludi mua kuikala lulelela ne ludi mua kushiya kasumbu ka balombodi kabayi bamanye tshia kuenza. Ditapuluka ditu ditamba kumueneka pankatshi pa bijadiki ne dipangadika: tshipeta etshi tshidi tshiumvuija tshinyi bua mudimu, ne ntshinyi tshidi ne tshia kushintuluka bua bualu ebu?

Tuadija ne mudimu udi ne mushinga

Tangila tshiamu tshidi tshikuatshisha dilomba dia bakiliya. Butekete budi mu tshiamu etshi budi ne ngikadilu ya malu a tekiniki, kadi mushinga watshi udi kabidi ulonda tshidi mudimu wenza natshi mudimu, malu adiye wenza ne mishindu mikuabu idiku padiku dipanga dia mudimu.

Nunku muyuki wa mushinga udi utuadija ne mudimu. Ndifila kayi dia muena mudimu, mushindu kayi wa mudimu anyi malanda kayi a kueyemena adi alonda bulongolodi ebu? Ebi bidi bileja nsombelu udibu ne bua kumvuija tshipiminu tshia bukole bua malu a tekiniki.

Tapulula tshipeta ne tshipeta tshiatshi

Tshipeta tshidi tshileja nsombelu udibu bamone. Tshipeta tshidi tshileja tshidi nsombelu au mua kuitaba mu nsombelu kampanda. Kusanganya bintu bibidi ebi kudi kuenza bua luapolo luikale lukole bua kuluela mpata ne dipangadika dikole bua kuikala nadi.

Lomba tshilongo tshia meji. Ntshinyi tshidi muluishi mua kuikala natshi dijinga? Mmalu kayi makuabu adi akengedibua? Ntshijadiki kayi tshivuabu bapete, ne ntshitupa kayi tshia bualu ebu tshidi katshiyi tshitetshibue? Dikonkonona dikole didi dienza bua mikalu ayi imueneke.

Enza dipangadika didi dilonda patoke

Diyukidilangana dia bulombodi didi dilua dimpe padi bualu buonso bua mushinga bulamakaja ku dipangadika. Dipangadika edi didi mua kuikala dia kufila makuta bua kulongolola, kushintulula mushindu kampanda, kuitaba dimanyisha dia mikalu anyi kukonkonona bualu kampanda bua mushinga budi kabuyi bujadika.

Dilomba didi ne tshia kuikala ne bintu bidi bilonda ne muenabi. Tshisumbu tshia bamanyi tshidi mua kuenza mudimu wa dilongolola eku muena mudimu wangata dipangadika dia se dipangisha dia mudimu didi mua kuitabijibua. Majitu onso abidi adi ne tshia kumueneka.

Umvuija mushindu wikala dilengejibua

Kukanga tshienzedi mu tshiamu tshia kulonda natshi ntshienzedi tshia mbulamatadi. Dijadika didi dijinga ne tshijadiki tshia se dimanyisha didi ditangila bualu ebu ndishintuluke. Bilondeshile tshilumbu, bidi mua kumvuija diteta dikuabu, dilongolola dia bukenji, dienza dia tshitupa tshia dipingaja anyi dishintuluka dia mushindu udibu benza mudimu ne didimuija.

Angata dipangadika dia malu adibu ne bua kukonkonona kumpala kua mudimu kutuadija. Shi ki mmuomu, bulongolodi budi mua kuenza mudimu mukole kadi kabuyi mua kumvuija mudi nsombelu wabu mulengejibue to.

Tshipangu tshia mudimu tshia dikonkonona didi dilonda

Bua tshilumbu tshionso tshia kumpala, ela nkonko itanu pa mesa: mudimu kayi udi mu njiwu; tshijadiki kayi tshidi tshijadika bualu ebu; dipangadika kayi didi dikengedibua; udi ne tshienzedi; ne tshidi mua kuleja dilengejibua.

Etshi ke malanda adi Kabinete musue kuenza pankatshi pa dikonkonona dia malu mabi ne mibelu ya malu a mbulamatadi. Buondoke bua malu a tekiniki budi anu ne mushinga. Mushinga wawu udi uvula padi bantu badi ne bujitu bua mudimu eu mua kuenza nawu mudimu.

Luapolo lua mushinga ludi lufila kudi kasumbu ka balombodi dipangadika dia kuikala nadi ne tshisumbu tshia bena mudimu tshia kuenza bua kujadika.

Dibala dikuabu

NIST Cybersecurity Framework

Lungenyi lua kudi Kabinete
The Cybersecurity Cabinet