Lipooti yabukwabilizi ilakonzya kuba yachoonzyo mpawo ilakonzya kusiya kabunga kabasololi kabatazyi nchobeelede kuchita. Kanji-kanji lwiindano lulibonya aakati kabumboni akusala: ino eechi chakajanwa chaambaanzi kumakwebo, alimwi ninzi cheelede kuchincha akaambo kaako?
sanguna amulimu uuyandika
Yeeya aapulogilamu iigwasya maoda aabasikuula. Kukompama kwakubelesya ooku kuli abube bwakuchita, asi bupati bwayo buyeeme akuti makwebo abelesyaanzi, makani ngabelesya anzila zimbi ziliwo muchiindi chakunyongana.
Mubandi uugwasya aboobo utalika amulimu. Ino nkulipeda kuli buti kwabasikuula, nzila yakubeleka naa kusyoma kuli buti kweendelana anzila eeyi? Eezi zipa kuti kube bukkale oomo mweelwe wakuyuma kwabusongo mboweelede kusandululwa.
Aandaanya nchowajana kuzwa kuzintu zyakachitika
Zyakajanwa zipandulula bukkale bwakabonwa. Ikuzwidilila kupandulula eecho chiimo nchochikonzya kuzumizya mubukkale bumwi. Kunyonganya zyoonse zyobile kupa kuti lipooti ikatazye kukazya mpawo kusala kukatazye kuba aachoonzyo.
buzya nzila zyakuyeeya. Ino nkunjila kuli buti sinkondo nkwayanda? Ino nkuyeeyela kuli buti kuyungizyidwe kuyandika? Ino mbumboni nzi bwakabungikwa, alimwi ncibeela nzi chachikozyano eechi chitanasunkwa? Kulingula kwanguzu kupa kuti munyinza ooyo ulibonye.
Chita kusala kutobela kusalala
Mubandi wabusololi ulagwasya loko aawo kaambo kamwi akamwi kajatikizya kusala. Kusala ooku kulakonzya kuba kwakugwasizya mali yakululamika, kuchincha nzila, kutambula kuyubununwa kwakabikkidwe naakuti kuyanduulisisya kutazibinkana kupati.
Ikulumbaizya kweelede kubikkilizya azintu ziyandikana amukamwini. Kabunga kabasyaazibwene kalakonzya kululamika aawo mukamwini makwebo nasala kuti naa kunyonganya kulatambulika. Mikuli yoonse yobile yeelede kulibonya.
Amwaambe kuti kuyaambele kuyooboneka biyeni
Kujala chintu muchitobelezyo nchintu chichitika mubweendelezi. Kusyomezya kuyandika bumboni bwakuti kuyubununwa kwakachincha. Kweelana apenzi, eezyo zilakonzya kwaamba kusunkwa alimwi, kuzumizigwa kulanga-langa, ntaamu yakubukulusya yakabelesegwa naakuti kucinca kwakabonwa munzila nchenjezyo mboyeendelezyegwa.
Amusale kuti ncinzi ciyoolangwa mulimo kautanatalika. Kuti tiikwaba boobo mbunga ilakonzya kubeleka changuzu mpawo tiikonzyi kupandulula mboyakasumpuka chiimo chayo.
Makanze aagwasya aakulanga-langa kutobela
Kuchintu chimwi achimwi chiyandikana, bikka mibuzyo yosanwe aatebulu: nchito nzi iili muntenda; mbumboni buli buti bugwasyilizya penzi eeli; nkusala kuli buti kuyandika; nguni uujisi mulimo; anzizyo ziyootondezya kuyaambele.
Ooku nkuswaangana nkobayanda kubamba Kabineti aakati kakulangisisya kutali kabotu alulayo lwanzila. Busongo bwabusongo bulayandika. Muulo wayo ulatanta aawo bantu beelede kulanganya makwebo nibakonzya kuubelesya.
Lipooti iigwasya ilapa bboodi kusala kwakweendelezya mpawo kabunga kabasyaazibwene kachita chintu chakusinizya.
Kuyungizya kubala
NIST Cybersecurity Frameworkmuzeezo kuzwa ku Kabineti
The Cybersecurity Cabinet

