. Ahobammɔ ho amanneɛbɔ betumi ayɛ nea ɛyɛ nokware wɔ mfiridwuma mu na ɛda so ara ma akannifo kuw bi nhu nea wɔbɛyɛ. Mpɛn pii no, nsonsonoe a ɛda adanse no ne gyinaesi no ntam da adi: dɛn na nea wɔahu yi kyerɛ ma adwuma no, na dɛn na ɛsɛ sɛ ɛsakra esiane ɛno nti?
. Fa dwumadi a ɛho hia no fi ase
no. Susuw application bi a ɛboa adetɔfo nneɛma a wɔkra ho. Mmerewa a ɛwɔ saa application no mu wɔ mfiridwuma mu su ahorow, nanso ne hia nso gyina nea adwuma no de di dwuma, nsɛm a edi ho dwuma ne akwan foforo a ɛwɔ hɔ bere a wɔatwa mu no so.
. Enti nkɔmmɔbɔ a mfaso wɔ so fi ase wɔ dwumadi no mu. Adetɔfoɔ ahofama, adwumayɛ nhyehyɛeɛ anaa abusuabɔ a wɔgye di bɛn na egyina saa nhyehyɛeɛ yi so? Eyi de nsɛm a ɛfa ho a ɛsɛ sɛ wɔkyerɛ mfiridwuma mu denden ho nkyerɛkyerɛmu ase no si hɔ.
. Tetew nea woahu mu fi nea efi mu ba no ho
no. Ade bi a wɔahu ka tebea bi a wɔahu ho asɛm. Nea efi mu ba no kyerɛkyerɛ nea saa tebea no betumi ama ho kwan wɔ tebea pɔtee bi mu. Sɛ wɔma abien no adwene tu fra a, ɛma ɛyɛ den sɛ wɔbɛkasa atia amanneɛbɔ bi na ɛyɛ den sɛ wobenya gyinaesi bi.
. Bisa nsusuwii nkɔnsɔnkɔnsɔn no. Ɔkwan bɛn na na ɔtamfo behia? Nsusuwii afoforo bɛn na ɛho hia? Adanse bɛn na wɔboaboaa ano, na asɛm no fã bɛn na wɔda so ara nsɔ nhwɛe? Nhwehwɛmu a emu yɛ den ma wohu saa hye no.
. Ma gyinaesi a edi hɔ no nna hɔ pefee
. Akannifoɔ nkɔmmɔbɔ bɛyɛ nea ɛsow aba kɛse bere a wɔde honam fam asɛm biara bata gyinaesi bi ho no. Saa gyinaesi no betumi ayɛ sɛ wɔde sika bɛma nteɛso bi, asesa ɔkwan bi, agye anohyeto a ɛda adi anaasɛ wɔbɛhwehwɛ asɛm bi a ɛho hia a wontumi nsi pi mu.
. Ɛsɛ sɛ nyansahyɛ no ka wɔn a wɔde wɔn ho to so ne owura bi ho. Mfiridwuma kuw bi betumi de nteɛso no adi dwuma bere a adwumawura bi resi gyinae sɛ ebia wogye ntwitwiridii bi tom anaa. Ɛsɛ sɛ asɛyɛde abien no nyinaa da adi.
no. Kyerɛkyerɛ sɛnea nkɔso bɛyɛ
no. Adeyɛ bi a wɔbɛto mu wɔ tracker mu no yɛ adwumayɛ ho adeyɛ. Awerɛhyem hia adanse a ɛkyerɛ sɛ nea ɛfa ho a wɔda no adi no asesa. Ɛdenam asɛm no so no, ɛno betumi akyerɛ sɛ wɔbɛsan asɔ ahwɛ, wɔde tumi krataa a wɔasan ahwɛ mu, anammɔn a wɔde bɛsan agye a wɔayɛ no yiye anaa nsakrae a wɔahu wɔ sɛnea wodi kɔkɔbɔ bi ho dwuma mu.
no. Si nea wɔbɛhwɛ ansa na adwuma no afi ase ho gyinae. Anyɛ saa a ahyehyɛde bi betumi de mmɔdenbɔ kɛse ahyɛ mu na ɛda so ara ntumi nkyerɛkyerɛ sɛnea ne gyinabea atu mpɔn no mu.
no. Nhyehyɛe a mfaso wɔ so a wɔde bɛyɛ nhwehwɛmu a edi hɔ
. Wɔ asɛm biara a ɛho hia ho no, fa nsɛmmisa anum to pon no so: dwumadi bɛn na ɛwɔ asiane mu; adanse bɛn na ɛfoa dadwen no so; gyinaesi bɛn na wɔhwehwɛ; nea ɔyɛ adeyɛ no wura; ne nea ɛbɛda nkɔso adi.
. Eyi ne abusuabɔ a Kabinet no de asi wɔn ani so sɛ wɔde besi hɔ wɔ nhwehwɛmu a ɛyɛ abufuw ne afotu a wɔde ma wɔ ɔkwan a wɔfa so yɛ adwuma ho. Mfiridwuma mu bun da so ara ho hia. Ne bo kɔ soro bere a nnipa a wobu adwuma no ho akontaa no tumi de di dwuma no.
. Amanneɛbɔ a mfaso wɔ so ma adwumakuo no si gyinae sɛ wɔbɛyɛ wɔn dea na mfiridwuma kuw no nya adeyɛ bi a wɔde bɛhwɛ sɛ ɛyɛ nokware.
. Akenkan a ɛkɔ akyiri
NIST Cybersecurity Framework.
Adwene bi a efi Kabinet no hɔ
The Cybersecurity Cabinet

