އެވެ. ސެކިއުރިޓީ ރިޕޯޓަކީ ޓެކްނިކަލީ ޞައްޙަ ރިޕޯޓަކަށް ވެފައި އަދިވެސް ލީޑަރޝިޕް ޓީމަކަށް ކުރާނެ ކަމެއް ނޭނގި ދޫކޮށްލެވިދާނެއެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް ހެކިތަކާއި ނިންމުމާ ދެމެދު އޮންނަ ފަރަގު ފެންނަނީ: މި ހޯދުމުގެ މާނައަކީ ވިޔަފާރިއަށް ކޮބައިތޯއާއި، އެކަމުގެ ސަބަބުން ބަދަލުވާންވީ ކޮން ކަމެއްތޯއެވެ؟
އެވެ. މުހިންމު ހަރަކާތުން ފަށާށެވެ
އެވެ. ކަސްޓަމަރުންގެ އޯޑަރުތަކަށް ސަޕޯޓްކުރާ އެޕްލިކޭޝަނަކަށް ވިސްނާށެވެ. އެ އެޕްލިކޭޝަންގައި ހުރި ބަލިކަށިކަމެއްގައި ފަންނީ ސިފަތަކެއް ހުރި ނަމަވެސް، އޭގެ މުހިންމުކަން ވެސް ބިނާވެފައިވަނީ ވިޔަފާރިން އެ އެޕްލިކޭޝަން ބޭނުންކުރާ ކަންކަމާއި، އެ އެޕްލިކޭޝަނުން ޙަވާލުކުރާ މައުލޫމާތާއި، މެދުކެނޑުމެއްގެ ތެރޭގައި ލިބޭ ބަދަލުތަކުގެ މައްޗަށެވެ.
އެވެ. އެހެންކަމުން ބޭނުންތެރި މަޝްވަރާއެއް ފެށެނީ އެ ހަރަކާތުންނެވެ. މި ނިޒާމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވަނީ ކޮން ކަސްޓަމަރ ކޮމިޓްމަންޓެއް، އޮޕަރޭޝަނަލް ޕްރޮސެސްއެއް ނުވަތަ އިތުބާރު ހުރި ގުޅުމެއް ހެއްޔެވެ؟ މިއީ ޓެކްނިކަލް ސެވިރިޓީ ރޭޓިންގ އެއް މާނަކުރަންޖެހޭ ކޮންޓެކްސްޓް ޤާއިމުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.
އެވެ. ހޯދުމެއް އޭގެ ނަތީޖާއާ ވަކިކުރުން
އެވެ. ހޯދުމަކުން ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ ފާހަގަކުރެވޭ ހާލަތެކެވެ. ނަތީޖާއަކީ ވަކި ހާލަތްތަކެއްގައި އެ ޝަރުތުން ހުއްދަ ކުރެވިދާނެ ކަންކަން ބަޔާންކޮށްދޭ ނަތީޖާއެކެވެ. މިދެކަންތައް އޮޅުންފިލުވައިދިނުމުން ރިޕޯޓަކަށް ގޮންޖަހަން އުނދަގޫވެ، ނިންމުމެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ހޯދަން އުނދަގޫވެއެވެ.
އެވެ. ވިސްނުމުގެ ޗޭނު ހޯދުމަށް އެދޭށެވެ. ދުޝްމަނަކަށް ބޭނުންވާނީ ކޮން އެކްސެސްއެއް ހެއްޔެވެ؟ އިތުރު ކޮން ހީތަކެއް ކުރަންޖެހެނީ؟ އެއްކުރެވުނީ ކޮން ހެކިތަކެއްތޯއާއި، އެ މަންޒަރުގެ ކޮން ބައެއް ޓެސްޓް ނުކުރެވި އޮތީ؟ ވަރުގަދަ އެސެސްމަންޓަކުން އެ ބައުންޑަރީ ފެންނަން ފަށައެވެ.
އެވެ. ދެން ނިންމާ ނިންމުން ސާފުކޮށް ނިންމާށެވެ
އެވެ. ލީޑަރޝިޕްގެ މަޝްވަރާއެއް އުފެއްދުންތެރި ވެގެންދަނީ ކޮންމެ މާއްދީ މައްސަލައެއް ނިންމުމަކާ ގުޅިފައި އޮތުމުންނެވެ. އެ ނިންމުމަކީ ކަރެކްޝަނަކަށް ފައިސާ ދިނުމާއި، ޕްރޮސެސްއެއް ބަދަލުކުރުމާއި، ބައުންޑްޑް އެކްސްޕޯޝަރ އެއް ބަލައިގަތުމާއި ނުވަތަ މުހިންމު ޔަގީންކަމެއް ނެތް ކަމެއް ތަހުގީގު ކުރުން ކަމަށް ވެދާނެއެވެ.
އެވެ. އެ ލަފާގައި ޑިޕެންޑެންސީތަކާއި ވެރިއަކު ހިމަނަން ޖެހެ އެވެ. ވިޔަފާރިވެރިއަކު މެދުކަނޑާލުމަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއްތޯ ނިންމާއިރު ޓެކްނިކަލް ޓީމަކުން ކަރެކްޝަން ތަންފީޒު ކުރެވިދާނެ އެވެ. ދެ މަސްއޫލިއްޔަތު ވެސް ފެންނަން ޖެހެ އެވެ.
އެވެ. ކުރިއެރުން ވާނީ ކިހިނެއްކަން ކަނޑައެޅުން
އެވެ. ޓްރެކަރެއްގައި ޢަމަލެއް ބަންދުކުރުމަކީ އިދާރީ ކަމެއް. އެޝުއަރެންސް ބޭނުންވަނީ ކަމާބެހޭ އެކްސްޕޯޝަރަށް ބަދަލު އައިސްފައިވާ ކަމުގެ ހެކިތަކެވެ. މައްސަލައަށް ބަލާއިރު، އެއީ ރީޓެސްޓެއް، ރިވިއުކޮށްފައިވާ ހުއްދަ ސެޓެއް، ކަސްރަތުކޮށްފައިވާ ރިކަވަރީ ސްޓެޕްއެއް ނުވަތަ އެލާޓެއް ބެލެހެއްޓޭ ގޮތަށް ފާހަގަކުރެވޭ ބަދަލެއް ކަމަށް ވެދާނެ އެވެ.
އެވެ. މަސައްކަތް ފެށުމުގެ ކުރިން ޗެކްކުރާނީ ކޮން އެއްޗެއްތޯ ނިންމާށެވެ. އެހެން ނޫންނަމަ އޯގަނައިޒޭޝަނަކަށް ބޮޑު މަސައްކަތެއް އިންވެސްޓްކޮށް އަދިވެސް އެ އޯގަނައިޒޭޝަނެއްގެ މަގާމު ރަނގަޅުވެފައިވާ ގޮތް ކިޔައިދޭން ނުކެރިދާނެ އެވެ.
އެވެ. ދެން އޮންނަ ރިވިއުއަށް އަމަލީ އެޖެންޑާއެއް
އެވެ. އިސްކަންދޭ ކޮންމެ މައްސަލައަކަށް މޭޒުމަތީގައި ފަސް ސުވާލެއް ޖައްސަވާށެވެ: ނުރައްކާތެރި ހަރަކާތަކީ ކޮން ހަރަކާތެއްތޯ؛ އެ ކަންބޮޑުވުމަށް ތާއީދުކުރާ ހެކިތަކަކީ ކޮބައިތޯ؛ ކޮން ނިންމުމެއް ނިންމަންޖެހެނީ؛ އެ ޢަމަލުގެ މިލްކުވެރިއަކީ ކާކު؛ އަދި ކުރިއެރުން ދައްކާނެ ކަންކަމެވެ.
އެވެ. މިއީ އޮފެންސިވް އެސެސްމަންޓާއި ސްޓްރެޓެޖިކް އެޑްވައިސްއާ ދެމެދު ކެބިނެޓުން ގާއިމް ކުރަން އަމާޒު ހިފާފައިވާ ގުޅުމެވެ. ޓެކްނިކަލް ޑެޕްތް އަދިވެސް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި. އޭގެ އަގު ބޮޑުވަނީ ވިޔަފާރިއަށް ޖަވާބުދާރީވާ މީހުންނަށް އެ އެއްޗެއް ބޭނުންކުރެވޭ ވަގުތުގައެވެ.
އެވެ. ބޭނުންތެރި ރިޕޯޓަކުން ބޯޑަށް މިލްކުވެރިކަމުގެ ނިންމުމެއް ލިބި، ޓެކްނިކަލް ޓީމަށް ޔަގީން ކުރުމަށް ފިޔަވަޅެއް އަޅަ އެވެ.
އެވެ. އިތުރަށް ކިޔެވުން
NIST Cybersecurity Frameworkއެވެ.
ކެބިނެޓްގެ ނަޒަރިއްޔާތެއް
The Cybersecurity Cabinet