Susumɔ nitsumɔ ko ni he hiaa waa ni anyɛɛɛ atsu he nii yɛ be mli ni shweshweeshwefeemɔ kuu lɛ taoɔ nifeemɔ ko ni yɔɔ ŋwane lɛ mli lɛ he okwɛ. Nɔ ni kɛ enɛ ba lɛ bɛ faŋŋ lolo. Nitsumɔi miitao nɔyaa, shweshweeshwefeemɔ miitao nɔ ni akɛtoɔ he kɛ hiɛnyiɛmɔ he miihia shishitsɔɔmɔ. Fã ni wa lɛ miiya nɔ momo: nɔ ni esa akɛ afee lɛ he yiŋkpɛɛ dani nɔmimaa aba.

Kasemɔ yiŋkpɛɛ hegbɛi lɛ

Namɔ baanyɛ akpɛlɛ gbɛjianɔtoo ko ni he hiaa waa lɛ ni ajie lɛ kpo lɛ nɔ? Namɔ baanyɛ akpɛlɛ nɔ ni jɛɔ nitsumɔ mli baa lɛ nɔ? Namɔ heɔ nitsumɔ lɛ kɛji nakai mɔ lɛ bɛ? Sanebimɔi nɛɛ fata hesaamɔ he, beni be yɔɔ ni akɛbaatsu gbɛkpamɔi ni kɛ amɛhe wuɔ ta lɛ ahe nii lɛ.

Esa akɛ nifeemɔ ko aha gbɔmɛi ni yɔɔ nakai yiŋkpɛɛi lɛ afee ekome. Nɔ ko ni akɛkaseɔ nii yɛ ŋaa gbɛ nɔ pɛ baanyɛ afee nɔ ni he yɔɔ sɛɛnamɔ, shi lɛ diɛŋtsɛ etsɔɔɔ bɔ ni hiɛnyiɛlɔi akuu ko haa hegbɛ akɛ atsu jarayeli nifeemɔ ko ni gbalaa mɛi ahiɛ lɛ he nii.

Ka bɔ ni saji lɛ yaa nɔ ehaa lɛ okwɛ

Bei pii lɛ, mra be mli saji lɛ eshɛɛɛ he, ni esa akɛ atsake mli. Wiemɔ kuku kpakpa tsɔɔ srɔtofeemɔ ni yɔɔ anɔkwalei ni ana, susumɔi ni tsuɔ nii kɛ sanebimɔi ni ataoɔ mli lɛ ateŋ. Enɛ yeɔ ebuaa hiɛnyiɛlɔi ni amɛtsuɔ nii ni amɛkɛ be kukuoo mli mlitsɔɔmɔ ko tsuuu nii akɛ naagbee wiemɔ ni ama nɔ mi.

Yɛ akaŋshii ko mli lɛ, bi mɛi ni kɛ amɛhe woɔ mli lɛ ni amɛjie sane kuku ni amɛkɛbaatsu nii diɛŋtsɛ lɛ kpo. Kadimɔ nɔ ni elaaje: nitsumɔ mli hewalɛ, hekɛnɔfɔɔ, yiŋkpɛɛ be ni ato, nibii ni abaanyɛ ahala loo mɔ ni kwɛɔ tsakemɔ ni nyiɛ sɛɛ lɛ nɔ lɛ he kadimɔ.

Okɛ nibii ni damɔ shi shiŋŋ lɛ afata he

Jeee be fɛɛ be shihilɛ ni yɔɔ naakpɛɛ fe fɛɛ lɛ ji nɔ ni he yɔɔ sɛɛnamɔ fe fɛɛ. Mɛi ni anyɛɔ atswaa amɛ adafi ni bɛ, gbɛjianɔtoo ko ni akɛbaatsu nii loo hiɛnɔkamɔ yɛ mɔ ko ni kɛ nibii baa lɛ nɔ lɛ baanyɛ afee nɔ ni tsɔɔ nɔ ni baaba beni nibii ni akɛtsuɔ nii daa lɛ bɛ.

Tsu nii kɛtsɔ nakai saji lɛ anɔ. Ani gbɔmɛi ni sa lɛ baanyɛ ashɛ amɛhe? Ani amɛbaanyɛ amɛná saji ni he hiaa amɛ lɛ? Ani anuɔ gbɛnaa nii ni jɛɔ kponɔgbɛ lɛ shishi? Nifeemɔ ko naa sɛɛnamɔ kɛji etsɔɔ tsakemɔ ko ni abaanyɛ afee.

Kwɛmɔ ni okɛfeee nifeemɔ

Esa akɛ mɛi ni kɛ amɛhe woɔ mli lɛ anyɛ atsɔɔ nɔ ni bɛ faŋŋ mli, amɛbi yelikɛbuamɔ ni amɛka susumɔ ko. Nifeemɔ ko ni ato he gbɛjianɔ koni akɛma nɔ mi pɛ akɛ gbɛjianɔtoo lɛ tsuɔ nii lɛ haa ewaa akɛ aaana he ni etsuuu nii yɛ.

ŋmaa yiŋkpɛɛi lɛ, saji ni yɔɔ nakai beaŋ kɛ hei ni gbɛnaa nii lɛ bafee nɔ ni bɛ faŋŋ lɛ oshwie shi. Yiŋtoo ni yɔɔ sɛɛ ji ni aha hetoohamɔ gbɛjianɔtoo lɛ aya hiɛ, ni bɔ ni gbɔmɛi kɛ amɛhe feɔ ekome kɛtsuɔ nii amɛhaa lɛ fata he.

Kpã loop lɛ mli yɛ akaŋshii lɛ sɛɛ

Esa akɛ naagbee sanegbaa lɛ ajie hiɛyaa kuku ni ji mɔ diɛŋtsɛ nɔ lɛ kpo. Nibii ni aŋmala ashwie shi lɛ ahe tsakemɔ, kpɛlɛmɔ mlitsɔɔmɔ, escalation threshold tsakemɔ loo handover nifeemɔ baanyɛ aye abua fe wolo kakadaŋŋ kroko ni afeɔ.

Kpɛlɛmɔ bɔ ni abaakwɛ tsakemɔi lɛ amli aha lɛ nɔ. Nifeemɔ ni nyiɛ sɛɛ lɛ baanyɛ akwɛ yiŋkpɛɛ kome too lɛ nɔŋŋ mli ekoŋŋ yɛ naagbai srɔtoi ashishi, ni etsɔɔ kɛji gbɛjianɔtoo lɛ etee hiɛ yɛ ehesaamɔ mli moŋ fe ni eeefee kpee lɛ ekoŋŋ kɛkɛ.

Hesaamɔ haa gbɛ ni amɛ fɛɛ amɛtsɔɔ nɔ amɛkpɛɔ amɛyiŋ yɛ be mli ni anɔkwalei lɛ baashɛ lolo lɛ baa.

Susumɔ ko ni jɛ Kabinet lɛ mli
The Cybersecurity Cabinet