Imagine sarwiis tiiɗɗo ina waasa heɓde tawa goomu kisal ina wiɗta golle tuumeteeɗe. Sabaabu mum laaɓtaani tawo. Golle ina njiɗi jokkude, kisal ina njiɗi reentaade e ardorde ina njiɗi firo. Feccere saɗtunde ndee ina jokki : fellitde ko foti waɗeede hade yaakaare artude.
Rewrude e hakkeeji kuule
Hol baawɗo jaɓde seerndude system critique ? Hol baawɗo jaɓde batte golle ɗee ? Hol ƴettuɗo golle so tawii oon neɗɗo alaa? Ɗee naamne njeyaa ko e peewnugol, nde wonnoo ina woodi sahaa ngam safrude ɗaminaare luulndiinde.
Kuutorgal ina foti renndinde yimɓe jogiiɓe ɗeen kuule. Simulaasiyoŋ karallaagal tan ina waawi wonde nafoore, kono e hoore mum tabitintaa no kippu ardorde yamiri golle njulaagu bonɗe.
Hooƴu doggol kabaruuji ɗii
Kabaaruuji gadani ɗii ina keewi timmude, ina mbaawi ƴeewteede. Briefing moƴƴo ina seernda geɗe teskaaɗe, miijooji gollorɗi e naamne ƴeewteteeɗe. Ɗuum ina wallita ardiiɓe golloraade tawa ɓe ƴettataa firo joofnirde ko ciimtol tabitinngol.
E nder golle, naamndo-ɗee tawtoraaɓe ɓee nde mbaɗtata heen humpito ngo ɓe kuutortoo tigi rigi. Tesko ko ŋakki : batte njulaagu, hoolaare, lajal kuule, cuɓe walla anndinde neɗɗo kalfinaaɗo kesɗitingol garoowol ngol.
Hawru e dependanɗe gaadoraaɗe
Senaare ɓurnde dramatik wonaa sahaa fof ɓuri nafoore. Doggol jokkondirɗe ɗe ngalaa, naatde e njuɓɓudi reentaare walla fawaade e balloowo ina waawi wonde huunde tiiɗnde so tawii kuutorɗe gaadoraaɗe ɗee ngalaa.
Golle rewrude e ɗeen defte. Mbele yimɓe fotɓe ina mbaawi yettondirde? Mbele eɓe mbaawi heɓde kabaruuji ɗi ɓe njiɗi ? Mbele golle yaajɗe ina paami ? Kuutorgal ina heɓa nafoore mum so tawii ina anndi mbayliigu baawngu waɗeede.
Tesko tawa aɗa wayla ɗum e golle
Tawtoraaɓe ina poti waawde faamninde ŋakkeende hoolaare, naamnaade ballal e luulndaade miijo. Kuutorgal baɗaangal tan ngam tabitinde wonde peeje ɗee ina ngolloo ina ɓeyda saɗtinde yiytude ɗo ɗe ngollataa.
Winnditaade kuule, humpitooji gonɗi e oon sahaa e toɓɓe ɗo kuugal laaɓaani. Faandaare ndee ko moƴƴinde njuɓɓudi jaabawol, haa arti noon e no yimɓe ngollondirta.
Uddit loowdi ndii caggal nde njuumri ndii waɗi
Yeewtere sakkitiinde ndee ina foti yaltinde njuɓɓudi moƴƴitingol juutndi, jeyaandi e mum. Hesɗitinde doggol jokkondirɗe, laaɓtinde jaɓgol, waylude tolno eskalaasiyoŋ walla huutoraade jokkondire ina waawi ɓurde nafoore e feewnude winndannde juutnde woɗnde.
Jaɓ no waylooji ɗii ƴeewtirtee. Kuulal gadanal ngal ina waawi ƴeewtaade ngool kuulal e nder caɗeele ceertuɗe, hollirde so tawii njuɓɓudi ndii ina moƴƴi e peeje mum tawa wonaa tan e ruttaade e batu nguu.
Taƴre ina sosa laawol renndinde ngam suɓaade nde geɗe ɗee ngarata haa jooni.
Yiyngo ummoraade e Kabinee
The Cybersecurity Cabinet