Kpɔe ɖa le susu me be dɔwɔƒe vevi aɖe maganɔ anyi o esime dedienɔnɔdzikpɔlawo le numekuku wɔm tso nuwɔna siwo ŋu ɖikeke le ŋu. Nusi gbɔ wòtso me mekɔ haɖe o. Dɔwɔwɔwo di be woayi edzi, dedienɔnɔ di be woaxe mɔ ɖe enu eye kplɔlanyenye hiã numeɖeɖe. Akpa sesẽa le edzi yim xoxo: nyametsotso wɔwɔ le nusi woawɔ hafi kakaɖedzi nava ŋu.
Dzra nyametsotso ƒe gomenɔamesiwo kpɔ
Amekae ate ŋu ada asi ɖe ɖoɖo vevi aɖe ɖeɖe ɖe aga dzi? Amekae ate ŋu alɔ̃ ɖe dɔwɔwɔ me tsonuawo dzi? Amekae xɔa dɔa ne ame ma meli o? Nyabiase siawo nye dzadzraɖo tɔ, esime ɣeyiɣi li be woakpɔ mɔkpɔkpɔ siwo le ho ʋlim gbɔ.
Ele be kamedede aɖe nana ame siwo si nyametsotso mawo nye la naƒo ƒu. Mɔ̃ɖaŋununya dzro ko ƒe nɔnɔmetata ate ŋu anye nusi ŋu asixɔxɔ le, gake le eɖokui si maɖo alesi kplɔlawo ƒe ƒuƒoƒo aɖe ɖe mɔ ɖe asitsatsa ƒe afɔɖeɖe si gblẽa nu le ame ŋu ŋu o.
Do nyatakakawo ƒe sisi kpɔ
Zi geɖe la, nyatakaka gbãtɔwo mede blibo o eye woate ŋu atrɔ asi le wo ŋu. Nyatakaka kpui nyui aɖe dea vovototo nyateƒenya siwo wokpɔ, dɔwɔwɔ ƒe nukpɔsusuwo kple nyabiase siwo ŋu wole numekuku wɔm le la dome. Esia kpena ɖe kplɔlawo ŋu wowɔa nu evɔ womebua ɣeyiɣi kpui aɖe ƒe numeɖeɖe be enye nyataƒoƒo si ŋu woɖo kpee o.
Le kamedede aɖe me la, bia tso gomekpɔlawo si be woawɔ nyatakaka kpui si woazã ŋutɔŋutɔ. De dzesi nusiwo bu: asitsatsa ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi, kakaɖedzi, nyametsotso ƒe ɣeyiɣi mamlɛawo, tiatia alo amesi akpɔ asitɔtrɔ si kplɔe ɖo ƒe agbanɔamedzi.
De nusiwo dzi woanɔ te ɖo dzrowo hã eme
Menye ɣesiaɣie nɔnɔme si wɔ nuku wue nye esi ŋu viɖe le wu o. Kadodowo ƒe xexlẽdzesi si meli o, mɔɖeɖe ɖe gaxɔmenɔnɔ ƒe ɖoɖo aɖe ŋu alo ŋuɖoɖo ɖe nudzrala aɖe ŋu ate ŋu ava zu nyametsotso ne dɔwɔnu siwo wozãna ɖaa meli o.
Wɔ dɔ to nyatakaka mawo me tsitotsito. Ðe ame siwo sɔ ate ŋu aɖo wo nɔewo gbɔa? Ðe woate ŋu akpɔ nyatakaka siwo wohiãa? Ðe wosea gotagome agbanɔamedziwo gɔmea? Kamedede aɖe xɔa eƒe asixɔxɔ ne ede dzesi tɔtrɔ aɖe si woate ŋu awɔ.
Lé ŋku ɖe eŋu evɔ màtrɔe wòazu fefe o
Ele be gomekpɔlawo nate ŋu aɖe kakaɖedzimanɔamesi me, abia kpekpeɖeŋu eye woatsɔ nya ɖe susu aɖe ŋu. Kamedede si wowɔ be woatsɔ aɖo kpe edzi be ɖoɖoa wɔa dɔ ko la nana wòsesẽna be woake ɖe afisiwo mewɔa dɔ le o ŋu.
Ŋlɔ nyametsotsoawo, nyatakaka siwo nɔ anyi ɣemaɣi kple teƒe siwo agbanɔamedzia me mekɔ o. Taɖodzinuae nye be woana alesi amewo wɔa nu aduadui hã nanyo ɖe edzi.
Do loop la le kamededea megbe
Ele be numedzodzro mamlɛtɔ nahe ŋgɔyiyi kpui aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ vɛ. Ame siwo woate ŋu aƒo ka na ƒe ŋkɔwo ɖɔɖɔɖo, mɔɖeɖe aɖe me kɔ, tɔtrɔ ɖe dzidziɖedzi ƒe dzidzenu ŋu alo asiɖeɖe le ame ŋu ƒe hehexɔxɔ ate ŋu aɖe vi wu agbalẽ didi bubu wɔwɔ.
Lɔ̃ ɖe alesi woalé ŋku ɖe tɔtrɔawo ŋui dzi. Dɔdasi si kplɔe ɖo ate ŋu agbugbɔ ŋku alé ɖe nyametsotso ma ke ŋu le mɔxenu vovovowo me, si aɖee afia nenye be habɔbɔa na eƒe dzadzraɖo nyo ɖe edzi tsɔ wu be wòagbugbɔ kpekpea awɔ ko.
Dzadzraɖo naa mɔnu si wozãna ɖekae be woatso nya me le ɣeyiɣi si me nyateƒenyawo gakpɔtɔ le vavam ŋu.
Nukpɔsusu aɖe tso Dudɔnunɔlawo ƒe Habɔbɔ gbɔ
The Cybersecurity Cabinet