Bindu ḽi nga vha na mbekanyamaitele dza tsireledzo, odithi ya zwenezwino na mbekanyamushumo ya nḓila ya vhuimo ha nṱha. Dzenedzo ndi mbuno dzi thusaho dza u thoma. Mubindudzi u kha ḓi tea u pfesesa zwine vhuṱanzi ha zwi khwaṱhisedza zwa vhukuma, ndi khombo dzifhio dzine dza kha ḓi vha hone na zwine muṋe wa tshiṱitshi a tevhelaho a nga ṱoḓa u zwi ita.
Ṱalutshedzani tsheo phanḓa ha musi ni tshi humbela vhuṱanzi .
Mushumo wa u ḓiimisela u na tshifhinga na ndivho. Mbudziso ndi ya uri hu bvelwe phanḓa, ndi zwifhio zwine zwa fanela u ṱoḓisiswa nga ho engedzeaho kana ndi zwifhio zwine zwa fanela u vhewa phanḓa nga murahu ha musi zwo no fhela? Phindulo i sumbedza uri ndi mafhungo afhio ane a vha a ndeme.
Thomani nga mishumo ya bindu na zwithu zwine zwa ḓitika ngazwo zwine zwa tikedza vhubindudzi. U vusuludzwa ho ṱanganelanaho hu fanela u amba zwine ya nga zwi thoma nga tshifhinga tshi re hone na zwine zwa kha ḓi vha nnḓa ha zwine ya nga zwi swikelela.
U ṱola tshikalo tsha khwaṱhisedzo i re hone .
U vha hone ha muvhigo a zwi ṱalutshedzi u katelwa hawo. Ndi maitele afhio e a ṱoliwa? Ndi dzifhio ṱhalutshedzelo na zwivhumbeo? Naa mushumo wo vha u wa u sedzulusa maṅwalo kana u ṱolisisa hu shumaho? Naa mawanwa a ndeme o khwaṱhisedzwa nga murahu sa o khakhululwaho?
Mbudziso idzi dzi thusa u khwaṱhisedza uri mudzhia phetho a nga fulufhela lungafhani vhuṱanzi. Dzi dovha dza thivhela tsenguluso nthihi yo fhandekanywaho nga vhuronwane uri i sa ṱalutshedzwe sa khwaṱhisedzo nga ha dzangano ḽoṱhe.
Sedzani vhuṋe ha mushumo .
Mushumo wa tsireledzo u bva kha vhathu, thendelo na maitele. Vhudzisani uri ndi nnyi ane a vha na sisiṱeme dza ndeme, ndi nnyi ane a nga ṋea thendelo ya tshanduko na uri hu itea mini musi muthu wa ndeme kana muṋetshedzi a siho.
Fhungo ḽi nga vha ḽo livhaho nga thekhinikhala u ḽi lugisa fhedzi ḽi tshi konḓa nga nḓila ya u shuma ngauri tswikelelo, nḓivho kana maanḓalanga zwo ṱanganelana. Zwenezwo zwi kwama u shuma na u tevhekana ha u lugisa nga murahu ha thengiselano.
Itani uri u sa vha na vhungoho hu vhonale .
U swikelela nga tshifhinga tsha u ḓiimisela kanzhi zwi vha zwo fhungudzea. Dziṅwe mbudziso dzi ḓo dzula dzi songo fhindulwa, nahone dziṅwe khwaṱhisedzo dzi ḓo ḓitika nga mafhungo o ṋetshedzwaho nga tshipikwa. Mikano yeneyo i wela kha mafhungo a u dzhia phetho.
U ṱola hu re khagala hu fhandekanya zwiṱoḓisiswa zwo khwaṱhisedzwaho, vhuimeleli ha vhulanguli na mbudziso dzo vuleaho. U linga ho engedzeaho kana u sedzulusa ha vhaḓivhi zwi nga kona u livhiswa hune zwa nga shandula tsheo.
U hwala mawanwa kha u ṱanganya .
U fhisea zwi ya thusa vhukuma musi mawanwa a hone a tshi tshila kha thengiselano. U bviselwa khagala ha zwithu zwi fanela u ṱalutshedzelwa kha nyito dzo vhidzwaho, zwiṱuṱuwedzi na mutevhe wa vhukuma wa tshifhinga tsha u ṱanganya.
Mawanwa a inthanethe a ḓivhadza maitele o ṱanḓavhuwaho a thengiselano. Khaṱhulo dza mulayo, dza masheleni na dza thendelano dzi kha ḓi vha kha vhaeletshedzi vho teaho. Mushumo wa Khabinethe ndi u ṋetshedza mavhonele a tsireledzo a re khagala ane avho vhane vha dzhia tsheo vha nga a shumisa.
Tshipikwa ndi tsheo ya vhubindudzi i re khagala na pulane yo ṱanḓavhuwaho ya zwine zwa ḓo tevhela.
Mavhonele a bvaho kha Khabinethe
The Cybersecurity Cabinet